Διαχείριση Οροβάγχης στις καλλιέργειες φακής και βιομηχανικής τομάτας (βίντεο)

Το ζιζάνιο οροβάγχη (γένη Phelipanche και Orobanche, με κυριότερο είδος το Orobanche ramosa L., Orobanchaceae) αποτελεί ένα από τα σοβαρότερα ζιζάνια που προσβάλλουν καλλιέργειες μεγάλης οικονομικής σημασίας στη Μεσόγειο, μεταξύ των οποίων οι φακές (Lens culinaris L., Fabaceae) και η βιομηχανική τομάτα (Solanum lycopersicum L., Solanaceae). Πρόκειται για ολοπαράσιτο φυτό, δηλαδή χωρίς χλωροφύλλη, το οποίο εξαρτάται πλήρως από τον ξενιστή του (καλλιεργούμενο φυτό) για την κάλυψη των θρεπτικών και ενεργειακών του αναγκών. Η παρουσία του οδηγεί σε σημαντικές απώλειες παραγωγής (παγκοσμίως, περισσότερα από 2,6 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως) και υποβάθμιση της ποιότητας των προϊόντων, ενώ η απουσία αποτελεσματικών και εκλεκτικών ζιζανιοκτόνων καθιστά την αποτελεσματική διαχείρισή του ιδιαίτεραδύσκολη.

Η οροβάγχη είναι ετήσιο ζιζάνιο και αναπαράγεται αποκλειστικά με σπόρους, οι οποίοι είναι εξαιρετικά μικροί και παράγονται σε πολύ μεγάλους αριθμούς (έως και 500.000 ανά φυτό). Οι σπόροι αυτοί μπορούν να παραμείνουν βιώσιμοι στο έδαφος έως και 20 έτη, δημιουργώντας μία σημαντική τράπεζα σπόρων στο έδαφος, γεγονός που δυσχεραίνει τον έλεγχο του ζιζανίου. Η βλάστηση του ζιζανίου διεγείρεται από χημικά σήματα (ριζικά εκκρίματα που πιθανώς περιέχουν στριγολακτόνες ή φλαβονοειδή) που απεκκρίνονται από τις ρίζες των ξενιστών. Μετά τη βλάστηση, το παρασιτικό φυτό προσκολλάται στη ρίζα του ξενιστή μέσω ειδικών οργάνων που ονομάζονται μυζητήρες (haustoria) και αρχίζει να απομυζά νερό, καθώς και ανόργανα και οργανικά (π.χ. υδατάνθρακες) θρεπτικά στοιχεία. Το μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης της οροβάγχης λαμβάνει χώρα υπογείως, ενώ η εμφάνιση του ανθοφόρου στελέχους στην επιφάνεια του εδάφους (σε μικρό χρονικό διάστημα από την έναρξη της προσβολής) γίνεται όταν η ζημιά στην καλλιέργεια έχει ήδη συντελεστεί.

Η φακή είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στην προσβολή από την οροβάγχη, ειδικά σε ξηρικές ή χαμηλής γονιμότητας περιοχές. Το παρασιτικό ζιζάνιο ανταγωνίζεται άμεσα το φυτό της φακής για θρεπτικά στοιχεία και νερό, προκαλώντας καθυστέρηση στην ανάπτυξη, κιτρίνισμα των φύλλων και μειωμένη ανθοφορία. Οι απώλειες στην απόδοση μπορεί να είναι πολύ υψηλές, φτάνοντας ή και ξεπερνώντας το 80% σε έντονες προσβολές. Επιπλέον, η ανομοιόμορφη ανάπτυξη των φυτών δυσχεραίνει τη συγκομιδή και υποβαθμίζει την εμπορική αξία της παραγωγής. Σε ακραίες περιπτώσεις, η καλλιέργεια μπορεί να αποτύχει πλήρως. Επιπλέον, σε καλλιέργεια σποροπαραγωγής καταστρέφει πλήρως την παραγωγή. Στη βιομηχανική τομάτα, η οροβάγχη προκαλεί εξίσου σοβαρά προβλήματα (30% έως 80% μείωση παραγωγής). Η προσβολή οδηγεί σε μειωμένη φυτική ανάπτυξη, χαμηλότερο αριθμό και μέγεθος καρπών και μειωμένη περιεκτικότητα σε στερεά διαλυτά συστατικά, χαρακτηριστικό ιδιαίτερα σημαντικό για τη βιομηχανική χρήση της τομάτας. Η παρουσία του ζιζανίου στον αγρό μπορεί να επηρεάσει την ταυτόχρονη ωρίμανση των καρπών και να αυξήσει το κόστος παραγωγής,
καθώς απαιτούνται επιπλέον καλλιεργητικά μέτρα. Προσέτι, επειδή η φακή και η τομάτα εντάσσονται σε σύστημα αμειψισποράς με άλλα (πιθανώς ευπαθή στην οροβάγχη) είδη, το πρόβλημα της οροβάγχης τείνει να διατηρείται και να επεκτείνεται. Η διαχείριση της οροβάγχης είναι ιδιαίτερα δύσκολη, λόγω της υπόγειας ανάπτυξής της, της μακροχρόνιας βιωσιμότητας των σπόρων της και της απουσίας αποτελεσματικών και εκλεκτικών ζιζανιοκτόνων ή άλλων μεθόδων. Για τον λόγο αυτό, προτείνεται η εφαρμογή ολοκληρωμένης διαχείρισης, που συνδυάζει προληπτικά, καλλιεργητικά και χημικά μέσα.

Στα προληπτικά μέτρα περιλαμβάνονται η χρήση καθαρού πολλαπλασιαστικού υλικού και η αποφυγή μεταφοράς μολυσμένου εδάφους (κυρίως με τα μέσα κατεργασίας του εδάφους). Τα καλλιεργητικά μέτρα περιλαμβάνουν την εφαρμογή αμειψισποράς με καλλιέργειες μη ξενιστές. Η επιλογή ανθεκτικών ή ανεκτικών ποικιλιών, όπου είναι διαθέσιμες, αποτελεί επίσης σημαντικό μέσο. Η εφαρμογή βιοτεχνολογικών μέσων για την παρεμπόδιση της βλάστησης των σπόρων οροβάγχης αξιολογείται σε διάφορα πειράματα, αλλά δεν υπάρχει μέχρι σήμερα κάποια αποτελεσματική, στον αγρό, μέθοδος. Συμπληρωματικά, καλλιεργητικές μέτρα όπως η κατάλληλη λίπανση και άρδευση μπορούν να ενισχύσουν την ανταγωνιστικότητα της καλλιέργειας εναντίον του ολοπαρασίτου. Εντούτοις, στις περισσότερο επιτυχημένες μεθόδους διαχείρισης περιλαμβάνονται οι χημικές μέθοδοι, όπως η χρήση εκλεκτικών και διασυστηματικών ζιζανιοκτόνων σε χαμηλές (μικροδόσεις) (π.χ. τομάτα, φακές, καπνός) ή κανονικές (π.χ. ηλίανθος, ελαιοκράμβη) δόσεις εφαρμογής. Η εφαρμογή αυτών των ζιζανιοκτόνων πρέπει να γίνεται με προσοχή, λόγω του κινδύνου φυτοτοξικότητας και περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Γενικά, οι επιτυχημένες εφαρμογές ζιζανιοκτόνων εναντίον της οροβάγχης σε φυτά μεγάλης καλλιέργειας περιλαμβάνουν ζιζανιοκτόνα των χημικών ομάδων: 1. οργανοφωσφορικά (π.χ. glyphosate), 2. σουλφονυλουρίες (chlorsulfuron, sulfosulfuron, rimsulfuron) και 3. ιμιδαζολινόνες (π.χ. imazamox).

Ειδικότερα στην φακή, σε διετές πείραμα αγρού στην περιοχή Αγίου Κωνσταντίνου Φαρσάλων αξιολογήθηκαν διάφορες μικροδόσεις [0,3x, 0,4x, 0,5x, 0,6x και 0,7 της συνιστώμενης δόσεις του ζιζανιοκτόνου imazamox (ιμιδαζολινόνη). Οι εφαρμογές πραγματοποιήθηκαν με την έναρξη της προσβολής. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι όλες οι επεμβάσεις επέτυχαν άριστη (~100%) μείωση του αριθμού φυτών της οροβάγχης, ενώ η φυτοτοξικότητα στη φακή κυμάνθηκε από 11% έως 24%. Στην καλλιέργεια της βιομηχανικής τομάτας έχουν αξιολογηθεί διάφορες σουλφονυλουρίες (chlorsulfuron, rimsulfuron), ορισμένες από τις οποίες έδειξαν υψηλή αποτελεσματικότητα και μικρή φυτοτοξικότητα.

Συμπερασματικά, η οροβάγχη συνιστά ένα ιδιαίτερα σοβαρό πρόβλημα για τις καλλιέργειες της φακής και της βιομηχανικής τομάτας, με σημαντικές οικονομικές και αγροκομικές επιπτώσεις. Η πολυπλοκότητα της βιολογίας της καθιστά αναγκαία την εφαρμογή συνδυασμένων στρατηγικών διαχείρισης (προληπτικά, καλλιεργητικά, χημικά μέσα), προσαρμοσμένων στις τοπικές συνθήκες και στο καλλιεργούμενο είδος. Η συνεχής έρευνα, η ενημέρωση των παραγωγών και η υιοθέτηση ολοκληρωμένων πρακτικών αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για τον περιορισμό των ζημιών και τη βιώσιμη παραγωγή.

ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΑΣΙΛΑΚΟΓΛΟΥ και ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΜΠΡΕΛΛΑΣ
Τμήμα Γεωπονίας – Αγροτεχνολογίας, Σχολή Γεωπονικών Επιστημών, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας,
Γαιόπολις Λάρισας, 41500 Λάρισα
E-mail: vasilakoglou@uth.gr