Διαφοροποίηση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων: «κλειδί» για ανθεκτικές αγροτικές περιοχές

127

Η διαφοροποίηση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων αναδεικνύεται σε σημαντικό εργαλείο για την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των γεωργικών επιχειρήσεων και των αγροτικών κοινοτήτων στην Ευρώπη. Μέσα από νέες δραστηριότητες και πηγές εισοδήματος, οι αγρότες μπορούν να αντιμετωπίσουν καλύτερα τις οικονομικές πιέσεις, τις παγκόσμιες προκλήσεις και τις αλλαγές στην αγορά. Ωστόσο, η επιτυχία της διαφοροποίησης προϋποθέτει στρατηγικό σχεδιασμό, κατάλληλες δεξιότητες και ένα σταθερό και υποστηρικτικό πλαίσιο πολιτικής.

Μια σημαντική ευκαιρία, ιδιαίτερα για τις μικρές εκμεταλλεύσεις

Η διαφοροποίηση μπορεί να βοηθήσει τις ευρωπαϊκές αγροτικές εκμεταλλεύσεις να περιορίσουν τις οικονομικές ευπάθειες και να προσαρμόσουν τη δραστηριότητά τους στις ιδιαίτερες συνθήκες και ανάγκες κάθε περιοχής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει για τις μικρές και οικογενειακές εκμεταλλεύσεις, αλλά και για όσες δραστηριοποιούνται σε οικονομικά μειονεκτικές ή γεωγραφικά δύσκολες περιοχές. Πρόκειται άλλωστε για την πλειονότητα των αγροτικών εκμεταλλεύσεων στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Η διαφοροποίηση δεν αφορά μόνο την αύξηση του αγροτικού εισοδήματος. Μπορεί παράλληλα να δημιουργήσει θέσεις εργασίας, να ενισχύσει την τοπική οικονομία και να συμβάλει στη διατήρηση ζωντανών και βιώσιμων αγροτικών περιοχών.

Τι δείχνει η εικόνα στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Μια πρόσφατη Θεματική Ομάδα του EU CAP Network εξέτασε τη διαφοροποίηση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων από διαφορετικές οπτικές.

Η έρευνα που πραγματοποιήθηκε σε αρμόδιες αρχές διαχείρισης, με συμμετοχή 19 κρατών-μελών, επικεντρώθηκε σε τέσσερις βασικούς άξονες: τη συλλογή δεδομένων, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η διαφοροποίηση, τον ρόλο των νέων και των γυναικών και τη συμβολή της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής.

Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι η εικόνα στην ΕΕ παραμένει σε σημαντικό βαθμό «θολή», καθώς δεν υπάρχει κοινός ορισμός της διαφοροποίησης και τα διαθέσιμα στοιχεία δεν είναι πάντοτε συστηματικά, συγκρίσιμα ή επικαιροποιημένα.

Σε επτά από τις χώρες που απάντησαν στην έρευνα δεν υπήρχε συστηματική συλλογή δεδομένων. Όπου υπάρχουν στοιχεία, αυτά προέρχονται κυρίως από στατιστικές πηγές ή από επιμέρους έργα και προγράμματα που χρηματοδοτούνται από την ΚΑΠ.

Νέοι και γυναίκες ως βασικοί παράγοντες

Ένα ακόμη σημαντικό συμπέρασμα είναι ο καθοριστικός ρόλος των γυναικών και των νέων ανθρώπων στην ανάπτυξη διαφοροποιημένων αγροτικών δραστηριοτήτων.

Η διαφοροποίηση δημιουργεί νέες δυνατότητες επιχειρηματικότητας και απασχόλησης στην ύπαιθρο, ενώ μπορεί να λειτουργήσει ως κίνητρο για την παραμονή ή την επιστροφή νεότερων ανθρώπων στις αγροτικές περιοχές.

Παράλληλα, ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο LEADER/CLLD, το οποίο αναδείχθηκε ως η συχνότερα αναφερόμενη παρέμβαση της ΚΑΠ που στηρίζει τη διαφοροποίηση των αγροτικών εκμεταλλεύσεων.

Ανάγκη για συνεκτικότερο πλαίσιο πολιτικής

Για να καταστεί η διαφοροποίηση πραγματικά βιώσιμη, απαιτούνται συνεκτικές πολιτικές και καλύτερος συντονισμός μεταξύ των διαθέσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων.

Η Θεματική Ομάδα προτείνει τέσσερις ευρείες κατευθύνσεις δράσης:

• στρατηγική και μετρήσιμη προσέγγιση, με καλύτερα δεδομένα,
• ευθυγράμμιση των πολιτικών και συνεκτική χρηματοδότηση,
• ευέλικτη εφαρμογή και διακυβέρνηση σε τοπικό επίπεδο,
• ανάπτυξη δεξιοτήτων, υπηρεσιών, συνεργασιών και κατάλληλων προϋποθέσεων.

Η προσέγγιση αυτή θα πρέπει να καλύπτει ολόκληρο τον κύκλο της πολιτικής, από τον σχεδιασμό έως την εφαρμογή στις εκμεταλλεύσεις και στις αγροτικές κοινότητες.

Από τον αγροτουρισμό έως τα νέα προϊόντα

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ιταλία, όπου η ανάπτυξη του αγροτουρισμού υποστηρίζεται από εθνικό σύστημα προώθησης και ανάδειξης των αγροτουριστικών επιχειρήσεων, αλλά και από περιφερειακά κανονιστικά και διοικητικά πλαίσια.

Η ιταλική εμπειρία δείχνει ότι η επιτυχία του αγροτουρισμού δεν εξαρτάται μόνο από τα φυσικά και πολιτιστικά πλεονεκτήματα μιας περιοχής, αλλά και από το κατάλληλο θεσμικό και χρηματοδοτικό περιβάλλον.

35 παραδείγματα αγροτικών εκμεταλλεύσεων

Η έρευνα της Θεματικής Ομάδας ανέδειξε πληθώρα παραδειγμάτων από διαφορετικές ευρωπαϊκές χώρες. Ένα ειδικό Compendium συγκεντρώνει 35 περιπτώσεις διαφοροποίησης, καταγράφοντας τους παράγοντες επιτυχίας και τα βασικά συμπεράσματα για κάθε περίπτωση.

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η οικογενειακή εκμετάλλευση De Boey στο Βέλγιο. Η επιτυχία της βασίζεται στη στενή σύνδεση της παραγωγής με τους καταναλωτές και στην προσαρμογή στις μεταβαλλόμενες τάσεις της αγοράς.

Η οικογένεια δραστηριοποιείται στην εκμετάλλευση από το 1975 και το 2015 έκανε πραγματικότητα την ιδέα της παραγωγής παγωτού με πρώτες ύλες από το ίδιο το αγρόκτημα.

Σήμερα, ολόκληρη η οικογένεια συμμετέχει στην επιχείρηση, η οποία εξειδικεύεται στο γάλα Jersey A2A2, ενώ παράλληλα έχει αναπτύξει εκπαιδευτικές και τουριστικές δραστηριότητες.

Η εκμετάλλευση εξετάζει ήδη νέες δυνατότητες επέκτασης, επιχειρώντας να συνδυάσει την παράδοση με την καινοτομία, έχοντας παράλληλα στο επίκεντρο την καλή διαβίωση των ζώων, τον άνθρωπο και το περιβάλλον.

Η διαφοροποίηση ως επένδυση στο μέλλον της υπαίθρου

Τα ευρωπαϊκά παραδείγματα δείχνουν ότι η διαφοροποίηση μπορεί να λειτουργήσει ως κάτι περισσότερο από μια συμπληρωματική πηγή εισοδήματος για τον αγρότη.

Μπορεί να αποτελέσει μοχλό καινοτομίας, να δημιουργήσει νέες οικονομικές δραστηριότητες, να ενισχύσει τη θέση των γυναικών και των νέων και να συμβάλει στη δημιουργία μιας πιο δίκαιης και βιώσιμης αγροτικής οικονομίας.

Για να αξιοποιηθεί, όμως, πλήρως το δυναμικό της, χρειάζονται σαφείς κανόνες, πρόσβαση σε χρηματοδότηση, κατάλληλες συμβουλευτικές υπηρεσίες, ανάπτυξη δεξιοτήτων και ισχυρότερες συνεργασίες.

Η διαφοροποίηση, επομένως, δεν αφορά μόνο το μέλλον μιας αγροτικής εκμετάλλευσης. Αφορά και το μέλλον ολόκληρων των αγροτικών κοινοτήτων της Ευρώπης.