Δορυφόροι «ξεγυμνώνουν» τις ευρωπαϊκές καλλιέργειες: Πού κυριαρχεί η μονοκαλλιέργεια και πού αντέχει η ποικιλομορφία

174

• Του Χρήστου Αθανασιάδη

Μια Ευρώπη δύο ταχυτήτων αποκαλύπτουν τα νέα δορυφορικά δεδομένα για τη γεωργία. Από τις πολυκαλλιεργητικές ζώνες της Γαλλίας και της Γερμανίας έως τις εκτεταμένες μονοκαλλιέργειες σιτηρών και τις ελαιοκομικές «μονοκρατορίες» του Νότου, η εικόνα της αγροτικής γης στην ΕΕ αποκτά για πρώτη φορά πλήρη, εναρμονισμένη αποτύπωση.

Η νέα αναλυτική έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, με τίτλο «How diverse are EU crops?», βασίζεται σε υψηλής ανάλυσης χαρτογράφηση καλλιεργειών από το πρόγραμμα Copernicus και καλύπτει την περίοδο 2017–2023, δίνοντας κρίσιμα εργαλεία για τον σχεδιασμό της ΚΑΠ μετά το 2027.

Πέντε καλλιέργειες κατά μέσο όρο – αλλά με έντονες αποκλίσεις

Σε επίπεδο περιφέρειας (NUTS3), ο μέσος όρος ποικιλίας καλλιεργειών στην ΕΕ διαμορφώνεται σε 4,6 τύπους καλλιεργειών. Ωστόσο, η εικόνα δεν είναι ομοιόμορφη.

Το 25% των δήμων της ΕΕ καταγράφει υψηλή ποικιλομορφία (άνω των 5,9 καλλιεργειών), ενώ αντίστοιχο ποσοστό βρίσκεται κάτω από τις 3,4 καλλιέργειες. Ακόμη πιο ανησυχητικό: περίπου το 21% των περιοχών εμφανίζει δείκτη κάτω από 1,5, στοιχείο που παραπέμπει σε σχεδόν μονοκαλλιεργητικά συστήματα.

Η έκθεση ξεκαθαρίζει ότι χαμηλή ποικιλία δεν σημαίνει πάντα περιβαλλοντικό πρόβλημα – ιδίως σε περιοχές μόνιμων βοσκοτόπων. Ωστόσο, στις εντατικές αροτραίες ζώνες, η χαμηλή διαφοροποίηση συνδέεται άμεσα με αυξημένο ρίσκο για το έδαφος, τη βιοποικιλότητα και την ανθεκτικότητα.

Ποιος «κυβερνά» τα ευρωπαϊκά χωράφια

Η χαρτογράφηση δείχνει ξεκάθαρες ζώνες κυριαρχίας:

• Οι βοσκότοποι αποτελούν την κυρίαρχη χρήση γης στο 50,5% των αγροτικών δήμων.
• Το σιτάρι καλύπτει το 31,1% των περιοχών όπου μία καλλιέργεια υπερβαίνει το 50% της έκτασης.
• Το καλαμπόκι (8,6%) κυριαρχεί στην κοιλάδα του Πάδου και σε τμήματα της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης.
• Το κριθάρι (3,2%) εμφανίζει έντονη παρουσία στην Ισπανία και τη Βόρεια Ευρώπη.
• Αμπέλια (2,3%) και ελιές (1,1%) χαρακτηρίζουν τον μεσογειακό Νότο.

Σε χώρες όπως η Δανία, η Ουγγαρία, η Σλοβενία, η Πολωνία και η Κροατία καταγράφεται πιο ισορροπημένη κατανομή καλλιεργειών, χωρίς έντονη κυριαρχία μίας μόνο παραγωγής.

Μείωση των περιοχών χαμηλής ποικιλομορφίας – αλλά όχι παντού

Σε επίπεδο ΕΕ, οι εκτάσεις χαμηλής ποικιλομορφίας μειώθηκαν κατά 2,8% μεταξύ 2017 και 2023 (από 24,8 σε 22,3 εκατ. εκτάρια).

Σημαντικές μειώσεις καταγράφηκαν σε:

• Μάλτα (-31,4%)
• Κύπρο (-12,2%)
• Ιταλία (-4,8%)
• Βέλγιο (-4,6%)

Αντίθετα, αύξηση χαμηλής διαφοροποίησης σημειώθηκε σε:

• Λουξεμβούργο (+6,4%)
• Βουλγαρία (+1,4%)
• Σλοβακία (+0,3%)

Οι μεταβολές αποδίδονται σε συνδυασμό αγορών, κλιματικών πιέσεων και εφαρμογής των μέτρων της ΚΑΠ.

Δορυφορική παρακολούθηση και νέα ΚΑΠ μετά το 2027

Η ανάλυση βασίζεται στο Copernicus High Resolution Crop Type dataset, που χαρτογραφεί σε ανάλυση 10 μέτρων όλες τις καλλιέργειες της ΕΕ. Η ΚΑΠ αποτελεί ήδη τον μεγαλύτερο πολιτικό χρήστη των δεδομένων Copernicus, καθώς περίπου το 78% των ενισχύσεων συνδέεται με δορυφορική παρακολούθηση.

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι δείκτες ποικιλομορφίας μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλείο στόχευσης:

• για οικολογικά σχήματα (eco-schemes),
• για δράσεις αγροπεριβαλλοντικών δεσμεύσεων,
• για ενίσχυση πρακτικών αμειψισποράς,
• για προστασία εδαφών από διάβρωση και απώλεια οργανικής ουσίας.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η συζήτηση για την ΚΑΠ μετά το 2027, όπου η «πράσινη εργαλειοθήκη» αναμένεται να συνδέεται ακόμη πιο άμεσα με μετρήσιμους δείκτες, όπως η διαφοροποίηση καλλιεργειών.

Το κρίσιμο ερώτημα για τις αγροτικές πολιτικές

Η μεγάλη εικόνα δείχνει σχετική σταθερότητα των καλλιεργητικών συστημάτων στην ΕΕ. Όμως οι «κόκκινες ζώνες» χαμηλής διαφοροποίησης παραμένουν εκτεταμένες, ιδίως σε εντατικές αροτραίες περιοχές.

Το ερώτημα που τίθεται για την επόμενη προγραμματική περίοδο είναι σαφές:
Θα αξιοποιηθούν τα νέα δορυφορικά εργαλεία για στοχευμένες παρεμβάσεις ή θα παραμείνουν απλώς στατιστική αποτύπωση μιας γνωστής πραγματικότητας;

Αναλυτικά, μπορείτε να δείτε ΕΔΩ