FAO: Κατευθυντήριες γραμμές για την ασφάλεια τροφίμων από «περιβαλλοντικούς αναστολείς»

Σε μια περίοδο όπου η γεωργία καλείται να παράγει περισσότερα τρόφιμα με μικρότερο κλιματικό αποτύπωμα, ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO) φέρνει στο προσκήνιο έναν κρίσιμο παράγοντα που συχνά μένει στο παρασκήνιο, την ασφάλεια των τροφίμων.

Με νέα έκθεση και τεχνική ενημέρωση, ο FAO θέτει πλαίσιο για την αξιολόγηση κινδύνων που μπορεί να προκύψουν από τη χρήση των λεγόμενων περιβαλλοντικών αναστολέων (Environmental Inhibitors – EI) — χημικών ουσιών που στοχεύουν στη μείωση εκπομπών μεθανίου από ζώα και στη συγκράτηση απωλειών αζώτου στο έδαφος.

Η έκθεση με τίτλο Environmental Inhibitors in Agrifood Systems – Considerations for Food Safety Risk Assessment απευθύνεται σε ρυθμιστικές αρχές, υπεύθυνους χάραξης πολιτικής, παραγωγούς και βιομηχανία, επιχειρώντας να απαντήσει σε ένα βασικό ερώτημα: μπορεί η «πράσινη» καινοτομία να προχωρήσει χωρίς να δημιουργήσει νέους κινδύνους στην τροφική αλυσίδα; Η απάντηση του FAO είναι σαφής: ναι, αλλά μόνο εφόσον η εφαρμογή τους συνοδεύεται από προσεκτική, τεκμηριωμένη εκτίμηση κινδύνου.

Δύο κατηγορίες «αναστολέων», ένας κοινός προβληματισμός: τα κατάλοιπα

Οι περιβαλλοντικοί αναστολείς που εξετάζει ο FAO χωρίζονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Η πρώτη αφορά τους αναστολείς μεθανογένεσης, οι οποίοι χορηγούνται σε αγελάδες και άλλα μηρυκαστικά με στόχο να μειώσουν τις εκπομπές μεθανίου (CH₄) από την πέψη. Οι ουσίες αυτές δρουν με διαφορετικούς μηχανισμούς· ο FAO αναφέρει ενδεικτικά την 3-NOP, η οποία «μπλοκάρει» το βασικό ένζυμο που καταλύει το τελικό στάδιο παραγωγής μεθανίου από μικροοργανισμούς στο πρόσθιο στομάχι των μηρυκαστικών. Ωστόσο, ανάλογα με τη χώρα, τέτοιες ουσίες μπορεί να ταξινομούνται είτε ως κτηνιατρικά φάρμακα είτε ως πρόσθετα ζωοτροφών, κάτι που οδηγεί σε διαφορετικές απαιτήσεις δεδομένων και διαφορετικές προσεγγίσεις στην αξιολόγηση κινδύνου.

Η δεύτερη κατηγορία είναι οι αναστολείς αζώτου, που εφαρμόζονται σε εδάφη για να περιορίσουν την απώλεια αζώτου από λιπάσματα και να μειώσουν εκπομπές οξειδίου του αζώτου (N₂O). Το άζωτο, θυμίζει ο FAO, είναι κρίσιμο θρεπτικό στοιχείο για την ανάπτυξη των φυτών και συχνά ο πιο περιοριστικός παράγοντας στην παραγωγικότητα. Όταν όμως εφαρμόζεται ως λίπασμα, μεγάλο μέρος του χάνεται στο περιβάλλον μέσω εξάτμισης, έκπλυσης ή απορροής. Οι αναστολείς νιτροποίησης, όπως το DCD, έχουν σχεδιαστεί ώστε να βελτιώνουν την αποδοτικότητα χρήσης αζώτου (NUE). Επειδή, όμως, εφαρμόζονται στο έδαφος, η πιθανή μετακίνησή τους σε φυτικά υλικά που καταναλώνονται από ανθρώπους ή ζώα — ή η άμεση κατάποση από ζώα σε επεξεργασμένο έδαφος — θεωρείται κρίσιμη για την πιθανή είσοδό τους στην τροφική αλυσίδα.

Κοινός παρονομαστής και στις δύο περιπτώσεις είναι το ζήτημα των καταλοίπων: η πιθανή μεταφορά ουσιών (ή μεταβολιτών τους) σε γάλα, κρέας ή φυτικά προϊόντα «απαιτεί προσεκτική αξιολόγηση και εκτίμηση κινδύνου για την ασφάλεια των τροφίμων», ώστε να ελαχιστοποιούνται πιθανοί κίνδυνοι για την ανθρώπινη υγεία και να αποφεύγονται εμπορικές αναταράξεις.

«Φακός ασφάλειας τροφίμων» από την αρχή

Στις 20 Ιανουαρίου, ειδικοί του FAO παρουσίασαν τα ευρήματα σε διαδικτυακό σεμινάριο, συζητώντας τις πτυχές ασφάλειας τροφίμων που πρέπει να λαμβάνονται υπόψη κατά τη χρήση περιβαλλοντικών αναστολέων σε αγροδιατροφικά συστήματα. «Η εφαρμογή ενός φακού ασφάλειας τροφίμων είναι απαραίτητη κατά την εισαγωγή νέων πρακτικών και τεχνολογιών στα αγροδιατροφικά συστήματα», δήλωσε η Corinna Hawkes, διευθύντρια του Τμήματος Αγροδιατροφικών Συστημάτων και Ασφάλειας Τροφίμων (ESF). «Λαμβάνοντας υπόψη την ασφάλεια των τροφίμων από την αρχή, μπορούμε να διασφαλίσουμε ότι οι προσπάθειες για τη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων είναι αποτελεσματικές, αξιόπιστες και καλά κατανοητές».

Από την κλιματική πίεση στην εναρμόνιση κανόνων

Το πλαίσιο της πρωτοβουλίας είναι η διπλή πίεση που δέχεται ο κλάδος: παραγωγή περισσότερων τροφίμων και ταυτόχρονα περιορισμός των εκπομπών από τη γεωργία. Στα «βασικά σημεία» του ο FAO υπενθυμίζει ότι οι γεωργικές πηγές εκτιμάται πως αντιπροσωπεύουν το 58% των παγκόσμιων εκπομπών CH₄ και το 52% των εκπομπών N₂O, ενώ προβλέπει ότι χωρίς μέτρα μετριασμού οι συνολικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου από τα αγροδιατροφικά συστήματα θα αυξηθούν πάνω από 30% από το 2010 έως το 2050.

Παράλληλα, ο FAO επισημαίνει ότι τα ρυθμιστικά πλαίσια για τους περιβαλλοντικούς αναστολείς παραμένουν κατακερματισμένα σε διεθνές επίπεδο, με διαφορετικές απαιτήσεις δεδομένων ανά περιοχή. Αυτό, τονίζει, υπογραμμίζει την ανάγκη για μια πιο εναρμονισμένη προσέγγιση, την οποία ο οργανισμός επιχειρεί να υποστηρίξει μέσω επιστημονικών συμβουλών διεθνών επιτροπών εμπειρογνωμόνων, που λειτουργούν ως βάση για τα πρότυπα της Επιτροπής Codex Alimentarius.

Το μήνυμα είναι διπλό: οι περιβαλλοντικοί αναστολείς μπορούν να αποτελέσουν εργαλείο κλιματικού μετριασμού, αλλά η υιοθέτησή τους οφείλει να περνά από «φίλτρο» ασφάλειας τροφίμων. Και όπως επισημαίνει ο FAO, η ελάχιστη αφετηρία για να κριθεί η ασφάλεια είναι απλή αλλά απαιτητική: να τεκμηριωθεί η παρουσία ή η απουσία ανιχνεύσιμων καταλοίπων στα τρόφιμα. Από εκεί και πέρα, η συζήτηση μεταφέρεται στο πεδίο της επιστήμης, της ρύθμισης και τελικά της εμπιστοσύνης των καταναλωτών.