Η χημική Φυτοπροστασία στην εποχή της Πράσινης Συμφωνίας: Προκλήσεις και λύσεις στην διαχείριση ανθεκτικότητας φυτοπαθογόνων μυκήτων σε μυκητοκτόνα (βίντεο)

Η χημική φυτοπροστασία αποτέλεσε διαχρονικά βασικό πυλώνα της σύγχρονης γεωργικής παραγωγής, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διασφάλιση της απόδοσης των καλλιεργειών και της ποιότητας των παραγόμενων προϊόντων. Ωστόσο, η υιοθέτηση της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας και η διαρκώς αυξανόμενη κοινωνική πίεση θέτουν ένα νέο, αυστηρότερο πλαίσιο για τη χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στο πλαίσιο αυτό, η διαχείριση της ανθεκτικότητας των φυτοπαθογόνων μυκήτων στα μυκητοκτόνα αναδεικνύεται σε μείζονα πρόκληση, καθώς η περιορισμένη διαθεσιμότητα δραστικών ουσιών και η αυξανόμενη πίεση επιλογής ανθεκτικότητας ενδέχεται να εντείνουν το πρόβλημα. Η ανάπτυξη ανθεκτικότητας αποτελεί εξελικτική διαδικασία που οφείλεται στη γενετική ποικιλομορφία των παθογόνων πληθυσμών και στην επιλεκτική πίεση που ασκεί η επαναλαμβανόμενη χρήση μυκητοκτόνων με τον ίδιο μηχανισμό δράσης. Μηχανισμοί όπως οι σημειακές μεταλλάξεις στο γονίδιο-στόχο, η υπερέκφραση αντλιών εκροής και η μεταβολική αποτοξικοποίηση έχουν καταγραφεί σε σημαντικά φυτοπαθογόνα είδη, οδηγώντας σε μειωμένη αποτελεσματικότητα δραστικών ουσιών.

Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα έντονο σε παθογόνα με υψηλό ρυθμό αναπαραγωγής και μεγάλη γενετική προσαρμοστικότητα, γεγονός που καθιστά τη μονομερή χημική προσέγγιση μη βιώσιμη μακροπρόθεσμα. Στην Ελλάδα οξυμμένα προβλήματα ανθεκτικότητας έχουν καταγραφεί σε πληθώρα πολυκυκλικών παθογόνων όπως ο
Botrytis cinerea σε πλήθος καλλιεργειών, ο Erysiphe necator στο αμπέλι, ο Venturia inaequalis στα μήλα ή η Monilinia fructicola σε πυρηνόκαρπα. Στην εποχή της Πράσινης Συμφωνίας, η διαχείριση της ανθεκτικότητας δεν μπορεί να βασίζεται αποκλειστικά στην ανάπτυξη νέων δραστικών ουσιών, καθώς η έγκριση και εμπορική αξιοποίησή τους είναι χρονοβόρα, δαπανηρή και υπόκειται σε αυστηρότερους περιβαλλοντικούς και τοξικολογικούς περιορισμούς.

Αντίθετα, προκρίνεται ένα ολοκληρωμένο και πολυπαραγοντικό μοντέλο διαχείρισης, εναρμονισμένο με τις αρχές της Ολοκληρωμένης Διαχείρισης Εχθρών και Ασθενειών (IPM). Κεντρικά στοιχεία αυτού του μοντέλου αποτελούν η εναλλαγή και ο συνδυασμός μυκητοκτόνων διαφορετικών ομάδων δράσης, η χρήση μιγμάτων με συμπληρωματικούς μηχανισμούς, η τήρηση των συνιστώμενων δόσεων και ο περιορισμός του αριθμού
εφαρμογών ανά καλλιεργητική περίοδο. Παράλληλα, η ενίσχυση μη χημικών μέτρων αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Η αξιοποίηση ανθεκτικών ποικιλιών, οι κατάλληλες καλλιεργητικές πρακτικές, η βιολογική καταπολέμηση και η χρήση βιοδιεγερτών και βιολογικών σκευασμάτων μπορούν να μειώσουν την πίεση επιλογής που ασκείται στους παθογόνους πληθυσμούς.

Επιπλέον, η πρόοδος στη μοριακή διάγνωση και στη γονιδιωματική επιτρέπει την έγκαιρηανίχνευση μεταλλάξεων ανθεκτικότητας, διευκολύνοντας την προσαρμογή των στρατηγικών φυτοπροστασίας σε τοπικό επίπεδο. Παράλληλα, η ψηφιακή γεωργίακαι τα συστήματα υποστήριξης λήψης αποφάσεων (DSS) συνιστούν επίσης κρίσιμα εργαλεία, επιτρέποντας στοχευμένες εφαρμογές βάσει επιδημιολογικών μοντέλων και πραγματικών δεδομένων πεδίου. Με τον τρόπο αυτό περιορίζονται οι περιττές επεμβάσεις και βελτιστοποιείται η αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων δραστικών ουσιών. Η εκπαίδευση των παραγωγών και η συνεργασία μεταξύ ερευνητικών ιδρυμάτων, γεωργικών συμβούλων, βιομηχανίας και ρυθμιστικών αρχών αποτελούν
προϋποθέσεις για την επιτυχή εφαρμογή στρατηγικών διαχείρισης της ανθεκτικότητας στα μυκητοκτόνα.

Συμπερασματικά, η χημική φυτοπροστασία στην εποχή της Πράσινης Συμφωνίας βρίσκεται σε φάση μετάβασης από ένα μοντέλο εντατικής χρήσης δραστικών ουσιών σε ένα ολιστικό, προληπτικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο σύστημα διαχείρισης. Η αντιμετώπιση της ανθεκτικότητας των φυτοπαθογόνων μυκήτων δεν αποτελεί μόνο τεχνικό ζήτημα, αλλά και στρατηγική επιλογή βιωσιμότητας για το ευρωπαϊκό αγροδιατροφικό σύστημα.

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΚΑΡΑΟΓΛΑΝΙΔΗΣ
Εργαστήριο Φυτοπαθολογίας, Τμήμα Γεωπονίας, Σχολή Γεωπονίας, Δασολογίας και Φυσικού
Περιβάλλοντος, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 54124, Θεσσαλονίκη,
e-mail:gkarao@agro.auth.gr