Κυκλική βιοοικονομία: Οι πιο επείγουσες ανάγκες αγροτών και δασοκόμων στην Ελλάδα

Στο πλαίσιο του έργου thERBN του προγράμματος Horizon Europe παρουσιάζονται οι βασικές και πιο άμεσες ανάγκες που αντιμετωπίζουν σήμερα οι αγρότες και οι δασοκόμοι σε όλη την Ελλάδα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην κυκλική βιοοικονομία (ΚΒ) και στη διαχείριση υπολειμμάτων και παραπροϊόντων. Το περιεχόμενο βασίζεται σε μια πολυσταδιακή και συμμετοχική διαδικασία, που υλοποιήθηκε από τους Έλληνες εταίρους ΙΝΑΣΟ-ΠΑΣΕΓΕΣ και ΕΚΕΤΑ, μετά από συνεργασία και άμεση εμπλοκή ενός ευρέος φάσματος φορέων.

Η αξιολόγηση πραγματοποιήθηκε σε δύο κύριες φάσεις. Στην πρώτη φάση, διεξήχθησαν 16 συνεντεύξεις με βασικούς εμπλεκόμενους στον πρωτογενή τομέα, συμπεριλαμβανομένων αγροτών, δασοκόμων, κτηνοτρόφων, συνεταιρισμών και μικρών αγροδιατροφικών επιχειρήσεων. Οι συνεντεύξεις διερεύνησαν τις επείγουσες ανάγκες, τα εμπόδια και την ετοιμότητα για καινοτομία στην αξιοποίηση υποπροϊόντων και υπολειμμάτων. Με βάση αυτά τα στοιχεία, καταρτίστηκαν προσχέδια ενημερωτικών δελτίων που συνοψίζουν τα κύρια ευρήματα. Αυτά τα ενημερωτικά δελτία στη συνέχεια εξετάστηκαν και επικυρώθηκαν μέσω διαλόγου με δύο επιπλέον ενδιαφερόμενα μέρη που εκπροσωπούσαν τα Συστήματα Γεωργικής Γνώσης και Καινοτομίας (AKIS). Τα σχόλια ενσωματώθηκαν στην τελική έκδοση, ενισχύοντας τη συνάφεια και την αξιοπιστία της ανάλυσης.

Οι Έλληνες εταίροι χαρτογράφησαν τα σημαντικότερα γεωργικά, κτηνοτροφικά και δασοκομικά υποπροϊόντα, αξιολογώντας τον βαθμό προτεραιότητας τους με βάση τόσο την πίεση για αλλαγή των υφιστάμενων πρακτικών όσο και τα δυνητικά οφέλη της ενισχυμένης κυκλικότητας. Πέντε οργανικά υπολείμματα προσδιορίστηκαν ως τα πιο επείγοντα. Αυτά περιλαμβάνουν τρία από τη γεωργία και τα αγροδιατροφικά προϊόντα, ένα από την κτηνοτροφία και ένα από τη δασοκομία. Μεταξύ αυτών είναι τα κλαδέματα ελιάς και αμπελώνων και τα υπολείμματα μικτών καλλιεργειών. Αυτά τα υπολείμματα παρουσιάζουν σημαντικές οικονομικές, διαχειριστικές και περιβαλλοντικές προκλήσεις. Ταυτόχρονα, προσφέρουν σημαντικές ευκαιρίες για αξιοποίηση μέσω πιο κυκλικών και βιώσιμων προσεγγίσεων διαχείρισης. Η ανάλυση επισημαίνει επίσης κρίσιμες γεωγραφικές ζώνες όπου είναι συγκεντρωμένη η παραγωγή υπολειμμάτων ή τα προβλήματα διαχείρισης είναι ιδιαίτερα σοβαρά, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για στοχευμένες, ειδικές για την περιοχή λύσεις.

Στον κτηνοτροφικό τομέα, η κοπριά αιγοπροβάτων και ο ορός γάλακτος αναγνωρίστηκαν ως υπολείμματα υψηλής προτεραιότητας που απαιτούν πιο αποτελεσματική διαχείριση. Τα εν λόγω παραπροϊόντα αξιοποιούνται κατά κύριο λόγο για λίπανση του εδάφους ή για την παραγωγή βιοαερίου. Ωστόσο, η συνολική τους αξιοποίηση παραμένει περιορισμένη. Οι βασικές προκλήσεις αφορούν το υψηλό κόστος μεταφοράς, τις ανεπαρκείς υποδομές, τη χαμηλή συνεργασία και την απουσία εθνικού πλαισίου ή στρατηγικής για τη διαχείριση των κτηνοτροφικών υπολειμμάτων. Οι περιορισμοί αυτοί μειώνουν την οικονομική βιωσιμότητα των κυκλικών λύσεων  και αποθαρρύνουν τις επενδύσεις. Ορισμένες περιοχές αντιμετωπίζουν αυξημένες πιέσεις λόγω της υψηλής πυκνότητας κτηνοτροφικής δραστηριότητας ή αυστηρότερες περιβαλλοντικές και κανονιστικές απαιτήσεις. Παρά τα υφιστάμενα εμπόδια, έχουν εντοπιστεί αρκετές υποσχόμενες λύσεις, όπως εποπτευόμενα προγράμματα λίπανσης κοπριάς, συστήματα θέρμανσης σταβλικών εγκαταστάσεων και εκτεταμένη χρήση στους ενεργειακούς τομείς. Ενώ αυτές οι προσεγγίσεις παρουσιάζουν δυνατότητες, η ευρύτερη υιοθέτησή τους θα απαιτήσει στοχευμένη οικονομική υποστήριξη και βελτιωμένη εφοδιαστική οργάνωση.

Όσον αφορά τα δασικά και περιβαλλοντικά υπολείμματα, η δασική βιομάζα χαρακτηρίζεται μεσαίας έως υψηλής προτεραιότητας που απαιτεί βελτιωμένη διαχείριση και αξιοποίηση. Επί του παρόντος, η συλλογή και η επεξεργασία των δασικών υπολειμμάτων παραμένουν περιορισμένες, με αποτέλεσμα έναν μικρό αριθμό μονάδων βιομάζας και περιορισμένη παραγωγή βιοενέργειας και βιοπροϊόντων. Αυτή η υστέρηση συμβάλλει επίσης στα χαμηλά ποσοστά αναδάσωσης και στην ανεπαρκή εφαρμογή πρακτικών βιώσιμης διαχείρισης των δασών.

Τα δασικά υπολείμματα, όπως κλαδιά, φύλλα, μικρά δέντρα και υποπροϊόντα επεξεργασίας ξύλου, προσφέρουν σημαντικές ευκαιρίες για αξιοποίηση. Πιθανές εφαρμογές περιλαμβάνουν την παραγωγή θερμικής και ηλεκτρικής ενέργειας, καθώς και καινοτόμα βιοϋλικά όπως τα γεωυφάσματα. Ωστόσο, η αξιοποίηση αυτού του δυναμικού απαιτεί στοχευμένες επενδύσεις σε υποδομές συλλογής, μεταφοράς και επεξεργασίας, ισχυρότερη συνεργασία μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων του δασικού τομέα και εκπαίδευση για την υποστήριξη της υιοθέτησης νέων τεχνολογιών. Οι συνεντεύξεις ανέδειξαν επίσης συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές όπου η διαχείριση των δασικών υπολειμμάτων παρουσιάζει ιδιαίτερες προκλήσεις λόγω υψηλής διαθεσιμότητας βιομάζας ή περιφερειακών περιβαλλοντικών και κανονιστικών πιέσεων, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για παρεμβάσεις που είναι προσαρμοσμένες στο συγκεκριμένο περιβάλλον.

Συνολικά, η Ελλάδα αντιμετωπίζει σημαντικές προκλήσεις στους τομείς της γεωργίας, της κτηνοτροφίας και της δασοκομίας όσον αφορά τη διαχείριση των υπολειμμάτων και τη μείωση της εξάρτησης από συνθετικά εφόδια. Η υπερβολική χρήση λιπασμάτων και χημικών αναδεικνύεται ως ζήτημα μέσης έως υψηλής προτεραιότητας λόγω των αυξανόμενων περιβαλλοντικών επιπτώσεων και του αυξανόμενου κόστους παραγωγής. Τα ενδιαφερόμενα μέρη συχνά δεν γνωρίζουν βιώσιμες εναλλακτικές λύσεις, ιδίως σε σχέση με τα υπολείμματα κλαδέματος, την κοπριά, τον ορό γάλακτος και τη δασική βιομάζα. Οι παραδοσιακές πρακτικές, η περιορισμένη εκπαίδευση και το υψηλό λειτουργικό κόστος επιβραδύνουν περαιτέρω την υιοθέτηση βελτιωμένων μεθόδων. Αυτά τα κενά γνώσης επιδεινώνονται από συστημικά εμπόδια, όπως η απουσία εθνικών στρατηγικών για τη διαχείριση υπολειμμάτων, η ασθενής συνεργασία μεταξύ των φορέων, οι ανεπαρκείς υποδομές και η ανεπάρκεια χρηματοδότησης και κινήτρων. Παρά τους περιορισμούς αυτούς, υπάρχουν υποσχόμενες τάσεις καινοτομίας. Αυτές περιλαμβάνουν εργαλεία γεωργίας ακριβείας, κομποστοποίηση και παραγωγή βιοάνθρακα, διευρυμένη χρήση βιοαερίου καθώς και ανάπτυξη βιοενέργειας και βιοπροϊόντων από δασικά υπολείμματα. Για να έχουν επιτυχία αυτές οι λύσεις, θα απαιτηθεί συντονισμένη εθνική δράση. Στοχευμένες επενδύσεις, ισχυρές συνεργατικές δομές, ενίσχυση της εκπαίδευσης και ανταλλαγής γνώσεων θα είναι επίσης απαραίτητες για την υποστήριξη μιας βιώσιμης και ανταγωνιστικής βιοοικονομίας στην Ελλάδα.