Νέοι και αναδυόμενοι ιοί των κολοκυνθοειδών (βίντεο)

Οι ιολογικές ασθένειες αποτελούν σημαντικά φυτοπαθολογικά προβλήματα των κολοκυνθοειδών σε παγκόσμια κλίμακα. Εως σήμερα έχουν καταγραφεί περισσότεροι από 90 ιοί στις καλλιέργειες αυτές, οι οποίοι σε αρκετές περιπτώσεις οδηγούν σε σημαντικές οικονομικές απώλειες. Μεταξύ των σημαντικότερων εξ αυτών διαχρονικά στη χώρα μας βρίσκονται οι αφιδομεταδιδόμενοι ιοί όπως ο ιός του μωσαϊκού της αγγουριάς (cucumber mosaic virus, CMV), ο ιός του μωσαϊκού της καρπουζιάς (watermelon mosaic virus, WMV) και ο αφιδομεταδιδόμενος ίκτερος των κολοκυνθοειδών (cucurbit aphid borne yellows virus, CABYV), οι οποίοι απαντώνται κυρίως σε υπαίθριες καλλιέργειες. Στις θερμοκηπιακές καλλιέργειες ή σε υπαίθριες καλλιέργειες κολοκυνθοειδών στις θερμότερες περιοχές σημαντικά παθογόνα αποτελούν επίσης οι αλευρωδομεταδιδόμενοι ιοί όπως ο ιός του κίτρινου παραμορφωτικού νανισμού των κολοκυνθοειδών (cucurbit yellow stunting disorder virus, CYSDV) και ο ιός του χλωρωτικού ίκτερου των κολοκυνθοειδών (cucurbit chlorotic yellows virus, CCYV). Τα τελευταία χρόνια η κλιματική αλλαγή, η εντατικοποίηση του διεθνούς εμπορίου πολλαπλασιαστικού υλικού και διάφορες αλλαγές στις καλλιεργητικές πρακτικές έχουν οδηγήσει στην εμφάνιση και διασπορά νέων ιικών παθογόνων ή/και στην ανάδυση γνωστών ιών σε νέες περιοχές.

Ένας από τους σημαντικότερους αναδυόμενους ιούς των κολοκυνθοειδών στην ευρύτερη περιοχή της μεσογείου αλλά και στη χώρα μας είναι ο αλευρωδομεταδιδόμενος ιός του καρουλιάσματος των φύλλων της τομάτας του Νέου Δελχί (tomato leaf curl New Delhi virus, ToLCNDV). Ο ιός αυτός εντοπίστηκε για πρώτη φορά στη χώρα μας το 2018 σε καλλιέργειες κολοκυθιάς στην Πελοπόννησο και έκτοτε εξαπλώθηκε σε διάφορες περιοχές. Το καλοκαίρι του 2025 ανιχνεύτηκε σε καλλιέργειες κολοκυθιάς στη Β. Ελλάδα (Βασιλικά Θεσσαλονίκης) προκαλώντας συμπτώματα ακαρπίας και οδηγώντας σε σημαντικές απώλειες της παραγωγής. Ο ToLCNDV εξαπλώνεται αποτελεσματικά με τον αλευρώδη φορέα Bemisia tabaci, ωστόσο πρόσφατες μελέτες έδειξαν ότι πιθανώς εμπλέκεται και ο σπόρος ορισμένων ειδών κολοκυνθοειδών στη μετάδοσή του.

Παράλληλα στο πλαίσιο μεταγενωμικών αναλύσεων που πραγματοποήθηκαν στο Εργαστήριο Φυτοπαθολογίας του Τμήματος Γεωπονίας ΑΠΘ κατά τα έτη 2023-2025 σε καλλιέργειες κολοκυθιάς και σε ζιζάνια στα Βασιλικά Θεσσαλονίκης εντοπίστηκαν με την τεχνολογία αλληλούχησης υψηλής απόδοσης (HTS) δυο νέοι ιοί. Συγκεκριμένα ανιχνεύτηκε μια γενετικά διαφοροποιημένη απομόνωση του ιού του χλωρωτικού νανισμού του ρεβυθιού (chickpea chlorotic stunt virus, CpCSV). Ο CpCSV ανήκει στο γένος Polerovirus και μεταδίδεται με έμμονο τρόπο με αφίδες. Μέχρι σήμερα, έχει αναφερθεί μόνο στην Αφρική και στην Ασία κυρίως σε καλλιέργειες ψυχανθών. Αυτή είναι η πρώτη

αναφορά μιας γενετικά διαφοροποιημένης απομόνωσης του ιού σε κολοκυνθοειδή γεγονός που διευρύνει το γνωστό εύρος ξενιστών του.

Ενδιαφέρον εμφανίζει ακόμη ο εντοπισμός ενός νέου ιού του γένους Carmovirus (cucurbit carmovirus, CuCV), ο οποίος το 2023 καταγράφηκε για πρώτη φορά σε καλλιέργειες κολοκυθιάς στην Ινδία. Οι δυο ιοί ανιχνεύονται σταθερά απο το 2023 σε διάφορες καλλιεργητικές περιόδους σε φυτά κολοκυθιάς και σε ζιζάνια γεγονός που δείχνει ότι ενδημούν στην περιοχή. Απαιτούνται περαιτέρω μελέτες προκειμένου να προσδιοριστούν τα επιδημιολογικά χαρακτηριστικά των νέων ιών ώστε να είναι δυνατή η αντιμετώπισή τους. Οι νέοι/αναδυόμενοι ιοί που αναφέρονται στην παρούσα περίληψη προσδιορίστηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος: «Καινοτόμες λύσεις για τη βιώσιμη και περιβαλλοντικά φιλική φυτοπροστασία των οπωροκηπευτικών της Ελλάδας, στην Ευρώπη του μέλλοντος», InnoPP, TAEDR-0535675 που υλοποιήθηκε από το Ελλάδα 2.0, Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας με τη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης – NextGeneration EU.

ΒΑΡΒΑΡΑ Ι. ΜΑΛΙΟΓΚΑ

Εργαστήριο Φυτοπαθολογίας, Τμήμα Γεωπονίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,

54124 Θεσσαλονίκη

(vmaliogk@agro.auth.gr)