Νεότερα δεδομένα εφαρμογής καινοτόμων φιλοπεριβαλλοντικών μεθόδων για τη διαχείριση του Δάκου: Μαζική παγίδευση, βιολογική καταπολέμηση (Βίντεο)

Η αντιμετώπιση του δάκου Bactrocera oleae (Rossi) (Diptera: Tephritidae), του σημαντικότερου εχθρού της ελιάς παγκοσμίως, βασίζεται διαχρονικά στη χρήση χημικώνεντομοκτόνων, μέσω της εφαρμογής ψεκασμών (δολωματικών ή κάλυψης). Ωστόσο, οι επιπτώσεις των χημικών επεμβάσεων στο περιβάλλον, στους ωφέλιμους οργανισμούς και στη βιοποικιλότητα, σε συνδυασμό με την εμφάνιση ανθεκτικών πληθυσμών του εντόμου, καθώς και τις δεσμεύσεις της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας για σημαντική μείωση της χρήσης φυτοπροστατευτικών προϊόντων, καθιστούν αναγκαία την υιοθέτηση βιώσιμων και αποτελεσματικών εναλλακτικών στρατηγικών διαχείρισης.

Στο πλαίσιο αυτό, η μαζική παγίδευση και η βιολογική καταπολέμηση, μέσω ενίσχυσης και προστασίας των φυσικών εχθρών, αποτελούν βασικά εργαλεία των σύγχρονων προγραμμάτων ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας (IPM). Η μαζική παγίδευση κερδίζει έδαφος ως περιβαλλοντικά φιλική μέθοδος καταπολέμησης του δάκου. Παρά τα πλεονεκτήματά της, η αποτελεσματικότητά της επηρεάζεται από παράγοντες όπως ο τύπος της παγίδας, το ελκυστικό, οι κλιματικές συνθήκες, η ένταση της προσβολής, τα χαρακτηριστικά του ελαιώνα, γεγονός που καθιστά αναγκαία τη συνεχή αξιολόγηση και βελτιστοποίηση των διαθέσιμων συστημάτων παγίδευσης, ώστε να
μπορούν να λειτουργήσουν είτε ως αυτοδύναμες λύσεις ή είτε ως βασικά στοιχεία συνδυαστικών στρατηγικών.

Δέκα πιλοτικές δοκιμές πεδίου πραγματοποιήθηκαν επί τέσσερα διαδοχικά έτη (2022 –2025) σε ελαιώνες μικρής και μεσαίας κλίμακας, των Χανίων, της Χαλκιδικής και της Φθιώτιδας, με στόχο την συγκριτική αξιολόγηση
δύο συστημάτων μαζικής παγίδευσης (Attravol™ – Anel, Attravol™ – Attravol Trap™) και τριών συστημάτων προσέλκυσης και θανάτωσης (Eco-trap®, Flypack® Dacus, Karate Trap®), σε σχέση με τη συμβατική πρακτική των δολωματικών ψεκασμών εδάφους. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι, παρά τις έντονες διακυμάνσεις της πίεσης του δάκου μεταξύ των ετών και των περιοχών, τα δύο συστήματα μαζικής παγίδευσης παρείχαν σταθερά αποτελεσματικότερο έλεγχο σε σύγκριση τόσο με τα συστήματα προσέλκυσης και θανάτωσης όσο και με τους ελαιώνες στους οποίους εφαρμόστηκαν δολωματικοί ψεκασμοί. Υπό συνθήκες χαμηλής έως μέτριας προσβολής, η εφαρμογή μαζικής παγίδευσης από μόνη της ήταν επαρκής για τη διατήρηση των ζημιών κάτω από το οικονομικό όριο.

Αντίθετα, σε περιόδους υψηλής πίεσης, ο συνδυασμός μαζικής παγίδευσης με έναν ή δύο στοχευμένους δολωματικούς ψεκασμούς εξασφάλισε αποτελεσματικό έλεγχο του δάκου, μειώνοντας σημαντικά το συνολικό αριθμό των χημικών επεμβάσεων σε σχέση τόσο με τα συστήματα προσέλκυσης και θανάτωσης
όσο και με τους μάρτυρες, όπου απαιτήθηκαν πολλαπλές εφαρμογές. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι η μαζική παγίδευση αποτελεί αξιόπιστη, επιχειρησιακά ώριμη και περιβαλλοντικά φιλική στρατηγική διαχείρισης του δάκου, αποτελεσματική ακόμη και σε μικρής κλίμακας ελαιώνες, με ουσιαστική συμβολή στη μείωση των πληθυσμών του εντόμου, ιδιαίτερα σε περιόδους ή περιοχές υψηλού κινδύνου.

Παράλληλα, η βιολογική καταπολέμηση αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία ως βασικό εργαλείο της IPM στο σύγχρονο μεταβαλλόμενο περιβάλλον. Ωστόσο παρά τη σημαντική συμβολή τους οι ιθαγενείς φυσικοί εχθροί (παρασιτοειδή, αρπακτικά) δεν εξασφαλίζουν επαρκή έλεγχο του δάκου στη χώρα μας. Με στόχο τον εμπλουτισμό της ωφέλιμης πανίδας, το 2021 ξεκίνησε στην Ελλάδα πρόγραμμα κλασικής βιολογικής καταπολέμησης με την εισαγωγή δύο στελεχών του εξειδικευμένου κοινοβιοτικού ενδοπαρασιτοειδούς Psyttalia lounsburyi (Silvestri) Hymenoptera: Braconidae), προερχόμενων από την Κένυα και τη Νότια Αφρική. Ένα υβριδικό στέλεχος, το οποίο προέκυψε από τη διασταύρωση των δύο πληθυσμών και εγκαταστάθηκε στο ΙΜΒΒ-ΙΤΕ, αξιολογήθηκε υπό ελεγχόμενες συνθήκες πεδίου, παρουσιάζοντας ενθαρρυντικά ποσοστά παρασιτισμού κατά τους φθινοπωρινούς μήνες. Επιπλέον, συγκριτικές εργαστηριακές δοκιμές μεταξύ του P. lounsburyi και του
ιθαγενούς ενδοπαρασιτοειδούς Psyttalia concolor Szepligeti, κατέδειξαν ότι, αν και το P. concolor εμφάνισε υψηλότερα ποσοστά παρασιτισμού, το P. lounsburyi κρίνεται ιδιαίτερα υποσχόμενο για την ενίσχυση του φυσικού παρασιτισμού κατά τη θερινή και πρώιμη φθινοπωρινή περίοδο, όπου οι πληθυσμοί των ιθαγενών φυσικών εχθρών είναι χαμηλοί. Από το 2024 βρίσκονται σε εξέλιξη συστηματικές εξαπολύσεις του υβριδικού στελέχους σε ελαιώνες της Κρήτης, με στόχο την αξιολόγηση της ικανότητάς του να εγκατασταθεί και να συμβάλει μακροπρόθεσμα στη ρύθμιση των πληθυσμών του δάκου.

Παράλληλα η διατήρηση των φυσικών ενδιαιτημάτων για τους φυσικούς εχθρούς, στο αγροοικοσύστημα των ελαιώνων, καθώς και η προστασία τους από την αλόγιστη χρήση εντομοκτόνων, ενισχύει τους πληθυσμούς των παρασιτοειδών και αρπακτικών, που ασκούν φυσικό έλεγχο του δάκου.

Οι παραπάνω μελέτες χρηματοδοτήθηκαν από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων στο πλαίσιο του προγράμματος «Συγκριτικές Πειραματικές Εργασίες Καταπολέμησης του Δάκου της Ελιάς» και από την Περιφέρεια Κρήτης στο πλαίσιο του έργου «Εξειδικευμένη επιστημονική υποστήριξη και καινοτομίες δράσεις για τη φυτοπροστασία της ελιάς στην Περιφέρεια Κρήτης 2022-2023».

Σε συνέχεια των παραπάνω προσπαθειών και, αναγνωρίζοντας τη σημασία των καινοτόμων αυτών προσεγγίσεων, η Περιφέρεια Κρήτης χρηματοδοτεί το έργο «Εξειδικευμένη επιστημονική υποστήριξη και καινοτόμες δράσεις για τη φυτοπροστασία της ελιάς στην Περιφέρεια Κρήτης 2026–2028», με στόχο την εφαρμογή ενός
πολυεπίπεδου μοντέλου ολοκληρωμένης φυτοπροστασίας, προσαρμοσμένου στις ιδιαίτερα απαιτητικές συνθήκες της Κρήτης, για τη διαχείριση του δάκου. Το μοντέλο αυτό συνδυάζει τη μαζική παγίδευση, την κλασική βιολογική καταπολέμηση, τη χρήση νέων τεχνολογιών και εργαλείων, καθώς και την εφαρμογή εναλλακτικών φυσικών ουσιών, με στόχο μια αποτελεσματική, φιλοπεριβαλλοντική και προληπτική διαχείριση του δάκου η οποία μελλοντικά δύναται να αποτελέσει βασικό πυλώνα του σχεδιασμού και της εφαρμογής του Εθνικού Προγράμματος Δακοκτονίας.

ΑΡΓΥΡΩ ΚΑΛΑΪΤΖΑΚΗ¹, ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΟΥΦΑΚΗΣ¹, ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ
ΠΕΡΔΙΚΗΣ², ΙΩΑΝΝΗΣ ΒΟΝΤΑΣ³, ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΚΑΜΠΟΥΡΑΚΗ³,
ΙΩΑΝΝΗΣ ΛΙΒΑΔΑΡΑΣ³, ΕΜΜΑΝΟΥΉΛ ΡΟΔΙΤΑΚΗΣ4, ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ
ΤΣΑΓΚΑΡΑΚΟΥ5 και ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑ ΚΑΠΟΓΙΑ6

¹Ινστιτούτο Ελιάς, Υποτροπικών Φυτών και Αμπέλου, ΕΛ.Γ.Ο. “Δήμητρα”, Χανιά, ²Εργαστήριο
Γεωργικής Ζωολογίας και Εντομολογίας, Τμήμα Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής, Γεωπονικό
Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα, ³Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας, Ίδρυμα
Τεχνολογίας Έρευνας, (IMBB-FORTH), Ηράκλειο, 4Τμήμα Γεωπονίας, Σχολή Γεωπονικών
Επιστημών, Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο, Ηράκλειο, 5Γενική Διεύθυνση Αγροτικής
Έρευνας, ΕΛ.Γ.Ο. “Δήμητρα”, Αθήνα, 6Δ/νση Προστασίας Φυτικής Παραγωγής, Υπουργείο
Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων, Αθήνα
e-mail: kalaitzaki@elgo.gr

• Περίληψη από την εισήγηση που αναπτύχθηκε στην 9^η Πανελλήνια Συνάντηση Φυτοπροστασίας στη Λάρισα 10-12 Μαρτίου 2026