Προβλήματα και διαχείριση ανθεκτικών ζιζανίων σε χειμερινά σιτηρά, αραβόσιτο και βαμβάκι (Βίντεο)

Τα ζιζανιοκτόνα παραμένουν το πιο αποτελεσματικό μέσο για τον έλεγχο των ζιζανίων στα συστήματα συμβατικής καλλιέργειας. Παράλληλα όμως αυξάνονται συνεχώς τα προβλήματα εμφάνισης ανθεκτικότητας διαφόρων ειδών ζιζανίων σε ζιζανιοκτόνα, ένα φαινόμενο που αποτελεί σήμερα μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη φυτική παραγωγή τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς. Σε παγκόσμια κλίμακα 273 είδη ζιζανίων έχουν πληθυσμούς με ανθεκτικότητα σε κάποιο ζιζανιοκτόνο, ενώ τα προβλήματα αφορούν σε 21 από 31 μηχανισμούς δράσης ζιζανιοκτόνων. Οι περισσότερες περιπτώσεις αφορούν στα φυτά μεγάλης καλλιέργειας και σε ζιζανιοκτόνα που ανήκουν στην ομάδα 2 τα οποία αναστέλλουν τη δράση του ενζύμου
οξικογαλακτική συνθάση (ALS). Τριάντα (30) είδη ετήσιων και πολυετών ζιζανίων στην Ελλάδα εξέλιξαν μηχανισμούς στόχου-δράσης ή μη στόχου-δράσης, που επιφέρουν ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα έξι χημικών ομάδων.

Η παρούσα εργασία επικεντρώνεται στα προβλήματα ανθεκτικών ζιζανίων που απαντώνται σε τρία από τα σημαντικότερα φυτά μεγάλης καλλιέργειας της χώρας, τα χειμερινά σιτηρά, ο αραβόσιτος, και το βαμβάκι.
Τα περισσότερα προβλήματα (14 είδη ζιζανίων, 6 αγρωστώδη και 8 πλατύφυλλα) απαντώνται στα χειμερινά σιτηρά, και αφορούν σε διασταυρωτή ανθεκτικότητα (αφορά σε δύο ή περισσότερα ζιζανιοκτόνα με τον ίδιο μηχανισμό δράσης) και σε πολλαπλή ανθεκτικότητα (αφορά σε δύο ή περισσότερα ζιζανιοκτόνα με διαφορετικό μηχανισμό δράσης). Τα αγρωστώδη είδη λεπτή ήρα (Lolium rigidum Gaud.), πολυετής ήρα (Lolium perenne L.), μίλιο (Milium vernale M.Bieb.), και ανεμόχορτο [Apera spica-venti (L.) P. Beauv.] εξέλιξαν διασταυρωτή ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα της ομάδας 2 (αναστολείς ALS), ενώ τα τελευταία χρόνια διερευνάται ο μηχανισμός μειωμένης αποτελεσματικότητας και πιθανής ανθεκτικότητας των ζιζανιοκτόνων mesosulfuron +
iodosulfuron και pyroxsulam σε πληθυσμούς μεγάλης αγριοβρώμης (Avena sterilis L.).

Επιπλέον, τα είδη μεγάλη αγριοβρώμη, λεπτή ήρα, μικρόκαρπη φάλαρη (Phalaris minor Retz.), μίλιο και ανεμόχορτο εξέλιξαν διασταυρωτή ανθεκτικότητα στα αγρωστωδοκτόνα της ομάδας 1 (αναστολείς της δράσης του ενζύμου καρβοξυλάση του ακέτυλο-CoΑ (ACCase)]. Τα χειμερινά πλατύφυλλα, άγριο σινάπι (Sinapis arvensis L.), αγριομαργαρίτα [Glebionis segetum (L.) Fourr.], κοινή παπαρούνα (Papaver rhoeas L.), μεγαλόκαρπη κολλητσίδα (Galium aparine L.), μικρόκαρπη κολλητσίδα (G. spurium L.), ράπιστρο [Rapistrum rugosum (L.) All.], μπιφόρα (Bifora radians), και καμελίνα (Camelina microcarpa Bieb.) εξέλιξαν ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα της ομάδας 2, ενώ πληθυσμοί της κοινής παπαρούνας εξέλιξαν ανθεκτικότητα στο ορμονικό ζιζανιοκτόνο 2,4-D (δράση συνθετικής αυξίνης, ομάδα 4).

Επιπλέον, προβλήματα πολλαπλής ανθεκτικότητας εντοπίστηκαν σε πληθυσμούς της λεπτής ήρας οι οποίοι δεν αντιμετωπίζονται πλέον αποτελεσματικά με τα ζιζανιοκτόνα pinoxaden (ομάδα 1) και mesosulfuron-methyl + iodosulfuron-methyl-sodium (ομάδα 2). Πολλαπλή ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα των ομάδων 1 και 2 υπάρχει και σε πληθυσμούς των ζιζανίων ανεμόχορτο και μίλιο. Επίσης, στην κοινή παπαρούνα διαφορετικοί μηχανισμοί ανθεκτικότητας σε ζιζανιοκτόνα της
ομάδας 2 (π.χ. tribenuron) και στο 2,4-D συσσωρεύθηκαν σε ίδια φυτά (συνυπάρχουσα πολλαπλή ανθεκτικότητα), με αποτέλεσμα οι πληθυσμοί αυτοί να επιβιώνουν τόσο στα επιμέρους ζιζανιοκτόνα όσο και στο μείγμα τους.

Στον αραβόσιτο ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα αποτελεί το πολυετές αγρωστώδες ζιζάνιο βέλιουρας [Sorghum halepense (L.) Pers.], πληθυσμοί του οποίου εξέλιξαν διασταυρωτή ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα της ομάδας 2 (foramsulfuron, nicosulfuron, rimsulfuron, imazamox). Επίσης, στην καλλιέργεια αυτή η μεγάλη
σετάρια (Setaria faberi Herrm.) εξέλιξε διασταυρωτή ανθεκτικότητα στα ζιζανιοκτόνα nicosulfuron και rimsulfuron και η πράσινη σετάρια (S. viridis (L.) P. Beauv.) στο nicosulfuron. Ο βέλιουρας αποτελεί πρόβλημα και στο βαμβάκι, όπου εξέλιξε πληθυσμούς με διασταυρωτή ανθεκτικότητα σε ζιζανιοκτόνα της ομάδας 1 (cycloxydim, fluazifop, propaquizafop, quizalofop). Τέλος, το ετήσιο πλατύφυλλο βλίτο του Πάλμερ (Amaranthus palmeri S. Wats.) που εξαπλώνεται τα τελευταία χρόνια και σε καλλιεργούμενες εκτάσεις με θερινές καλλιέργειες όπως ο αραβόσιτος και το βαμβάκι, έχει πληθυσμούς με ανθεκτικότητα στο nicosulfuron.

Είναι προφανές από τα προαναφερθέντα ότι πολλά από τα σημαντικότερα ζιζάνια κυρίως των χειμερινών σιτηρών και δευτερευόντως του αραβοσίτου και του βαμβακιού στη χώρα μας έχουν εξελίξει ανθεκτικότητα στα ευρέως χρησιμοποιούμενα και πιο αποτελεσματικά ζιζανιοκτόνα που εφαρμόζονται σε αυτές τις καλλιέργειες. Η εναλλαγή ζιζανιοκτόνων με διαφορετικούς μηχανισμούς δράσης και η χρήση μιγμάτων αποτελεί πάγια ανάγκη για την αποφυγή εκδήλωσης ανθεκτικότητας ή τη διαχείριση των υφιστάμενων προβλημάτων. Δεδομένου όμως ότι οι επιλογές ζιζανιοκτόνων με διαφορετικό μηχανισμό δράσης είναι περιορισμένες (π.χ. chlorotoluron + diflufenican) και σε αρκετές περιπτώσεις ανύπαρκτες, θα πρέπει να βελτιστοποιηθούν άλλες μέθοδοι διαχείρισης των ζιζανίων οι οποίες σε συνδυασμό με την ορθολογική χρήση των διαθέσιμων ζιζανιοκτόνων θα συμβάλλουν στη βιώσιμη και μακροπρόθεσμη αντιμετώπιση του προβλήματος.

Οι εναλλακτικές αυτές μέθοδοι περιλαμβάνουν γνωστές γεωργικές πρακτικές, όπως η αμειψισπορά (σε αρκετές περιπτώσεις αποτελεί τη μοναδική λύση αντιμετώπισης ανθεκτικών ζιζανίων όπως η μεγάλη αγριοβρώμη), η ψευδοσπορά (μείωση της πυκνότητας όλων των ζιζανίων αλλά εξαρτάται από τις καιρικές συνθήκες), η ενίσχυση της ανταγωνιστικής ικανότητας της καλλιέργειας, και η άροση. Επίσης, νέα εργαλεία, όπως η στοχευμένη αντιμετώπιση ζιζανίων με συστήματα γεωργίας ακριβείας (περισσότερο εφαρμόσιμα μεταξύ των γραμμών σε γραμμικές καλλιέργειες), η μηχανή συγκομιδής σιτηρών με καταστροφέα σπόρων Harrington (αποτελεσματική για είδη όπως η λεπτή ήρα που συγκρατεί τους σπόρους μέχρι τη συγκομιδή των σιτηρών), τα βιοζιζανιοκτόνα και οι ποικιλίες με πολλαπλή αντοχή στα ζιζανιοκτόνα.

Β. ΚΑΤΗ¹, Χ. ΔΑΜΑΛΑΣ² ΚΑΙ Φ. ΜΥΛΩΝΑΣ³

¹Εργαστήριο Γεωργίας, Τμήμα Γεωπονίας, Σχολή Γεωπονίας, Δασολογίας και Προστασίας
Περιβάλλοντος, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 52524, Θεσσαλονίκη
²Εργαστήριο Γεωργίας, Τμήμα Αγροτικής Ανάπτυξης, Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης,
68200, Ορεστιάδα
³Εργαστήριο Ελέγχου Αποτελεσματικότητας Γ. Φαρμάκων, Επιστημονική Διεύθυνση Ελέγχου Γ.
Φαρμάκων και Φυτοφαρμακευτικής, Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο, 14561, Κηφισιά
vayakati@agro.auth.gr