Βιολογική αντιμετώπιση εδαφογενών παθογόνων στο βαμβάκι και του μύκητα Botrytis cinerea στη τομάτα: Η δύναμη της πρόληψης (Βίντεο)

Η αυξανόμενη ανάγκη για υιοθέτηση βιώσιμων και φιλικών προς το περιβάλλον γεωργικών πρακτικών έχει οδηγήσει τα τελευταία χρόνια σε εντατικοποίηση της έρευνας γύρω από εναλλακτικές μεθόδους φυτοπροστασίας. Η εκτεταμένη χρήση χημικών φυτοπροστατευτικών προϊόντων, αν και αποτελεσματική βραχυπρόθεσμα, έχει συνδεθεί με σοβαρές περιβαλλοντικές επιπτώσεις, ανάπτυξη ανθεκτικότητας των παθογόνων και κινδύνους για την ανθρώπινη υγεία. Στο πλαίσιο αυτό, η βιολογική αντιμετώπιση φυτοπαθογόνων μικροοργανισμών αναδεικνύεται ως μία ιδιαίτερα ελκυστική προσέγγιση, η οποία αξιοποιεί ωφέλιμους μικροοργανισμούς για την πρόληψη και τον περιορισμό των ασθενειών των φυτών.

Η παρούσα εργασία εστιάζει στη μελέτη της προληπτικής δράσης επιλεγμένων ωφέλιμων βακτηριακών στελεχών έναντι σημαντικών φυτοπαθογόνων που προσβάλλουν το βαμβάκι και την τομάτα, δύο καλλιέργειες με υψηλή οικονομική και αγροτική σημασία σε παγκόσμιο επίπεδο. Συγκεκριμένα, διερευνήθηκε η αποτελεσματικότητα του στελέχους Bacillus velezensis K165 (πρώην Paenibacillus alvei K165) ως μέσου προστασίας του βαμβακιού από εδαφογενή παθογόνα μέσω επικάλυψης σπόρου, καθώς και η δράση του στελέχους Pseudomonas putida Z13 στην αντιμετώπιση του μύκητα Botrytis cinerea σε φυτά και καρπούς τομάτας.

Στην περίπτωση της καλλιέργειας του βαμβακιού, το στέλεχος K165 εφαρμόστηκε τόσο με τη μορφή επικάλυψης σπόρου όσο και με ενσωμάτωση βακτηριακής σκόνης στο έδαφος, με στόχο την προστασία των φυτών κατά τα πρώιμα στάδια ανάπτυξης, τα οποία θεωρούνται ιδιαίτερα ευάλωτα στις προσβολές από εδαφογενή παθογόνα. Τα πειραματικά δεδομένα κατέδειξαν ότι η παρουσία του βακτηριακού στελέχους οδήγησε σε σημαντική μείωση της έντασης των ασθενειών που προκαλούνται από τους μύκητες Rhizoctonia solani και Fusarium oxysporum f.sp. vasinfectum, οι οποίοι ευθύνονται για εκτεταμένες απώλειες φυτών και μειωμένες αποδόσεις. Επιπλέον, παρατηρήθηκε βελτίωση της φυτρωτικότητας και της αρχικής ανάπτυξης των φυτών, γεγονός που υποδηλώνει ότι το στέλεχος K165 δεν λειτουργεί αποκλειστικά ως παράγοντας καταστολής παθογόνων, αλλά πιθανώς δρα και ως προαγωγός της φυτικής ανάπτυξης. Η αύξηση του αριθμού των καρυδιών ανά φυτό ενισχύει περαιτέρω την υπόθεση αυτή, υποδεικνύοντας θετική επίδραση και στην τελική παραγωγή. Η προστατευτική δράση του στελέχους K165 αποδίδεται σε συνδυασμό μηχανισμών, όπως η παραγωγή αντιμικροβιακών ενώσεων, ο ανταγωνισμός για θρεπτικά στοιχεία και χώρο, καθώς και η επαγωγή μηχανισμών άμυνας στα φυτά. Η προληπτική εφαρμογή μέσω επικάλυψης σπόρου κρίθηκε ιδιαίτερα αποτελεσματική, καθώς εξασφαλίζει την έγκαιρη εγκατάσταση του ωφέλιμου μικροοργανισμού στο ριζικό σύστημα, πριν από την επιτυχή εγκατάσταση των παθογόνων μικροοργανισμών.

Παράλληλα, στην καλλιέργεια της τομάτας μελετήθηκε η βιολογική δράσητου στελέχους P. putida Z13 έναντι του μύκητα B. cinerea, ενός από τους πλέον καταστροφικούς παθογόνους μικροοργανισμούς, που προκαλεί σημαντικές απώλειες στην παραγωγή τομάτας σε παγκόσμιο επίπεδο. Το στέλεχος Z13 εφαρμόστηκε προληπτικά και τα αποτελέσματα κατέδειξαν σημαντική μείωση τόσο της εμφάνισης όσο και της σοβαρότητας των συμπτωμάτων της ασθένειας, επιβεβαιώνοντας τη βιολογική του αποτελεσματικότητα. Η δράση του στελέχους Z13 αποδίδεται στην ικανότητά του να αναστέλλει την ανάπτυξη του μύκητα B. cinerea μέσω παραγωγής βιοδραστικών μεταβολιτών, καθώς και μέσω ενεργοποίησης των αμυντικών μηχανισμών του φυτού. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η προστατευτική δράση του στελέχους παρατηρήθηκε όχι μόνο σε επίπεδο φυτού, αλλά και στους καρπούς της τομάτας, γεγονός που αναδεικνύει τη δυνατότητά του να συμβάλει ουσιαστικά στη μείωση των μετασυλλεκτικών απωλειών και στη διατήρηση της ποιότητας των προϊόντων.

Συνολικά, τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης αναδεικνύουν τη σημασία της πρόληψης στη σύγχρονη φυτοπροστασία, επιβεβαιώνοντας ότι η έγκαιρη και στοχευμένη εφαρμογή ωφέλιμων μικροοργανισμών μπορεί να αποτελέσει μία αποτελεσματική, ασφαλή και περιβαλλοντικά φιλική εναλλακτική ή συμπληρωματική στρατηγική έναντι της χημικής καταπολέμησης. Η αξιοποίηση των στελεχών B. velezensis K165 και P. putida Z13 παρουσιάζει σημαντικές προοπτικές για την ενσωμάτωσή τους σε ολοκληρωμένα συστήματα διαχείρισης ασθενειών στο βαμβάκι και την τομάτα, συμβάλλοντας στη βιωσιμότητα και την ανθεκτικότητα της σύγχρονης γεωργικής παραγωγής.

Σ. ΤΖΑΜΟΣ, Ε. ΠΟΥΛΑΚΗ και Β. ΔΗΜΗΤΡΑΚΑΣ
Εργαστήριο Φυτοπαθολογίας, Τμήμα Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής, Σχολή Επιστήμης των
Φυτών, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Ιερά Οδός 75, Αθήνα 11855,
sotiris@aua.gr

• Περίληψη από την εισήγηση που αναπτύχθηκε στην 9^η Πανελλήνια Συνάντηση Φυτοπροστασίας στη Λάρισα 10-12 Μαρτίου 2026