Βιολογική καταπολέμηση σε θερμοκηπιακή καλλιέργεια τομάτας (βίντεο)

Η θερμοκηπιακή καλλιέργεια τομάτας, κατέχει μία δεσπόζουσα θέση στην ελληνική γεωργία. Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, σήμερα καλλιεργούνται στην Ελλάδα περίπου 26.700 στρέμματα θερμοκηπιακής καλλιέργειας τομάτας και παράγονται περίπου 264.000 τόνοι τομάτας το έτος. Σε ένα σύγχρονο υδροπονικό θερμοκήπιο, η παραγωγή μπορεί να ξεπερνά τα 60 κιλά τομάτας ανά τετραγωνικό μέτρο το έτος, με την προϋπόθεση της αποτελεσματικής προστασίας από εχθρούς και ασθένειες, καθώς και την εφαρμογή σύγχρονων συστημάτων καλλιέργειας και παραγωγής. Τα κυριότερα έντομα-εχθροί της τομάτας είναι οι αλευρώδεις (κυρίως το είδος Trialeurodes vaporariorum (Westwood) και η τούτα (Tuta absoluta (Meyrick)), που προκαλούν μεγάλες ζημίες, ακόμη και καταστροφή της καλλιέργειας. Αξιόλογα προβλήματα μπορεί να προκαλέσουν περιστασιακά, οι τετράνυχοι (Tetranychus urticae (Koch), Tetranychus evansi (Baker & Pritchard) και τα ακάρεα της Οικογένειας Eriophyidae (κυρίως το Aculops lycopersici (Tryon).

Στην εργασία μας, περιγράφουμε συνοπτικά την πολυετή εμπειρία της ομάδας μας, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), σχετικά την ολοκληρωμένη αντιμετώπιση των εχθρών της τομάτας με τον συνδυασμό καλλιεργητικών μέτρων, αρπακτικών εντόμων και χημικής καταπολέμησης. Σημαντικό ρόλο στην απόκτηση των γνώσεών μας, έχει το σύγχρονο υδροπονικό θερμοκήπιο που διαθέτουμε στο Κέντρο «ΕΝΤΟΜΟΝ», στο Αγρόκτημα του ΑΠΘ, όπου διενεργήθηκαν πειράματα για πολλά έτη. Μία βασική παράμετρος που επηρεάζει την αποτελεσματική αντιμετώπιση των εχθρών στην καλλιέργεια της τομάτας, είναι η κατασκευή του θερμοκηπίου. Ένα σύγχρονο θερμοκήπιο για την καλλιέργεια της τομάτας, θα πρέπει υποχρεωτικά να χαρακτηρίζεται από την παρουσία εντομολογικών διχτυών στα παράθυρα καθώς και προθαλάμου, ώστε να εμποδίζεται κατά το δυνατόν η είσοδος των εντόμων.

Σημαντικό επίσης ρόλο στην προστασία από έντομα που συμπληρώνουν ένα μέρος του βιολογικού τους κύκλου στο έδαφος, όπως η τούτα, έχει η κάλυψη του εδάφους με κατάλληλο εδαφόπανο ή άλλο υλικό όπως κυβόλιθους. Επιπλέον, η απολύμανση του θερμοκηπίου πριν την έναρξη της καλλιέργειας, η καταστροφή της αυτοφυούς βλάστησης γύρω από το θερμοκήπιο, τα υγιή φυτά με τα οποία ξεκινά η καλλιέργεια, αποτελούν, μεταξύ άλλων, απαραίτητα προληπτικά μέτρα. Για την αντιμετώπιση της τούτας και του αλευρώδη, θα πρέπει από την πρώτη μέρα της καλλιέργειας, να τοποθετηθεί στο θερμοκήπιο ένα πυκνό δίκτυο εξατμιστήρων φερομόνης, για την παρεμπόδιση της σύζευξης των ατόμων της τούτας, φερομονικές παγίδες για την παρακολούθηση του πληθυσμού της τούτας και κίτρινες κολλητικές παγίδες και ταινίες για την παρακολούθηση και μαζικές συλλήψεις ατόμων του αλευρώδη.

Βασική αρχή και φροντίδα θα πρέπει να είναι η κατά το δυνατόν καθυστέρηση στη διενέργεια ψεκασμών με εντομοκτόνα και η έμφαση στην εφαρμογή των προαναφερθέντων προληπτικών καλλιεργητικών και βιοτεχνολογικών μεθόδων, καθώς και της βιολογικής καταπολέμησης. Στη βιολογική καταπολέμηση της τούτας και του αλευρώδη, χρησιμοποιούνται σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες και στην Ελλάδα, δύο ζωοφυτοφάγα έντομα, το Nesidiocoris tenuis (Reuter) (για συντομία «Νέσι») και το Macrolophus pygmaeus (Rambur) (για συντομία «Μάκρο»). Τα έντομα αυτά, στις πλείστες περιπτώσεις, παράγονται σε εντομοτροφεία, σε άλλες χώρες εκτός Ελλάδος και αφού εισαχθούν σε κατάλληλες συσκευασίες, εξαπολύονται στα ελληνικά θερμοκήπια. Τα δύο είδη (Μάκρο και Νέσι), έχουν μία εξαιρετική ικανότητα στην κατανάλωση των ατόμων της λείας τους.

Σύμφωνα με στοιχεία μας, στο εργαστήριο, ένα ενήλικο θηλυκό άτομο του «Νέσι» ή του «Μάκρο» μπορεί να καταναλώσει σε μία ημέρα μέχρι 100 αυγά της τούτας ή 30 προνύμφες αλευρώδη. Συνεπώς, με βάση την αδηφαγία τους, τα έντομα «Νέσι» και «Μάκρο», μπορούν να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά την τούτα και τους αλευρώδεις. Όμως το μεγάλο πρόβλημα είναι η δυσκολία στην εγκατάστασή τους στην καλλιέργεια της τομάτας, ιδιαίτερα στην αρχή της καλλιέργειας, όταν δεν υπάρχει λεία, δηλαδή αλευρώδεις και τούτα. Βασική προϋπόθεση για την εγκατάσταση των “Μάκρο» και «Νέσι», είναι η παροχή εναλλακτικής τροφής, ώστε να μπορέσουν να αναπτύξουν τον πληθυσμό τους στην καλλιέργεια, χωρίς την παρουσία της λείας τους. Για τον σκοπό αυτόν, ως εναλλακτική τροφή, χρησιμοποιείται ένα μίγμα αυγών του εντόμου Ephestia kuehniella (Zeller) (εφέστιας) και κύστεων της γαρίδας του γένους Artemia (Αρτέμιας), το οποίο εφαρμόζεται στα φυτά κατά την αρχική εξαπόλυση των ατόμων στο θερμοκήπιο.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματά μας, μεταξύ των δύο εναλλακτικών τροφών, τα αυγά της εφέστιας προκαλούν μία μεγάλη αύξηση της ωοπαραγωγής των αρπακτικών εντόμων και επιτάχυνση της ανάπτυξης σε σχέση με τις κύστεις αρτέμιας και συνεπώς ευνοούν ιδιαίτερα την πρώτη εγκατάσταση. Στην επιστημονική κοινότητα και στους καλλιεργητές, υπάρχουν αντικρουόμενες απόψεις σχετικά με την προκαλούμενη ζημία στα φυτά της τομάτας, από την τροφική δραστηριότητα του «Νέσι». Το ζωοφυτοφάγο αυτό έντομο, όταν αναπτύξει μεγάλους πληθυσμούς, προκαλεί χαρακτηριστικά νύγματα διατροφής, κυρίως στους κορυφαίους βλαστούς και μίσχους των ανθέων της τομάτας, με καταστροφικές συνέπειες για το φυτό και μεγάλη μείωση της παραγωγής. Με βάση το γεγονός αυτό, στις πλείστες ευρωπαϊκές χώρες (μεταξύ άλλων σε Γαλλία, Ολλανδία και Σκανδιναβικές χώρες) και στις περισσότερες περιπτώσεις στην Ελλάδα, στην καλλιέργεια της τομάτας, χρησιμοποιείται κυρίως το «Μάκρο». Θα πρέπει όμως να σημειωθεί ότι, το «Νέσι» είναι ένα θερμόφιλο είδος και σε νότιες περιοχές της Ελλάδας, όπως η Κρήτη, υπάρχουν ιθαγενείς πληθυσμοί σε παραδοσιακά ανοικτά θερμοκήπια τομάτας, χωρίς να προκαλούνται αξιόλογες ζημίες στα φυτά.

Για την αρχική εγκατάσταση, αλλά και τη διατήρηση των πληθυσμών των αρπακτικών εντόμων σε μία θερμοκηπιακή καλλιέργεια τομάτας, σημαντικό ρόλο μπορεί επίσης να έχουν τα φυτά τράπεζες (banker plants), δηλαδή φυτά που μπορούν να υποστηρίξουν τη διατροφή και αναπαραγωγή των δύο αρπακτικών εντόμων και παράλληλα να μειώσουν τις προκαλούμενες ζημίες. Η έρευνά μας δείχνει ότι, φυτά με συγκεκριμένα μορφολογικά και λειτουργικά χαρακτηριστικά μπορούν να υποστηρίξουν την εγκατάσταση αρπακτικών εντόμων σε θερμοκηπιακές καλλιέργειες τομάτας, παρέχοντας καταφύγιο και τροφικούς πόρους. Μετά την επιτυχημένη εγκατάσταση των αρπακτικών εντόμων σε ένα θερμοκήπιο, σύμφωνα με όσα προαναφέρθηκαν, σημαντικό ρόλο έχει η συστηματική παρακολούθηση των πληθυσμών των βλαβερών εντόμων και η έγκαιρη διαπίστωση των πρώτων πληθυσμών (εστιών) τους, ώστε οι επεμβάσεις με εντομοκτόνα να γίνονται τοπικά και όχι σε όλη την έκταση του θερμοκηπίου. Με τον τρόπο αυτόν, αφενός καθυστερεί η ανάπτυξη ανθεκτικών πληθυσμών των βλαβερών εντόμων και αφετέρου διατηρούνται οι πληθυσμοί των ωφέλιμων αρπακτικών εντόμων στην καλλιέργεια.

Συμπερασματικά, στην παρούσα εργασία μας, γίνεται μία σύντομη ανασκόπηση της σχετικής έρευνας, στη βιολογική καταπολέμηση των εχθρών σε θερμοκηπιακή καλλιέργεια τομάτας. Σημαντικό ρόλο έχουν τα καλλιεργητικά και βιοτεχνολογικά μέτρα, ενώ η χημική καταπολέμηση χρησιμοποιείται με ιδιαίτερη προσοχή, όταν τα άλλα μέτρα δεν είναι αποτελεσματικά. Η βιολογική καταπολέμηση γίνεται, κατά περίπτωση, με τη χρήση των ζωοφυτοφάγων αρπακτικών εντόμων M. pygmaeus και Ν. tenuis. Η εγκατάσταση των πληθυσμών των ωφέλιμων αυτών εντόμων, προϋποθέτει την παροχή κατάλληλης εναλλακτικής τροφής (αυγά εφέστιας και κύστεις αρτέμιας), αφού δεν μπορούν να αναπτυχθούν χωρίς την παρουσία λείας, στα φυτά της τομάτας. Η παρουσία φυτών τραπεζών συμβάλει ιδιαίτερα στη διατήρηση και αναπαραγωγή των πληθυσμών των ωφέλιμων εντόμων και την αποφυγή προκαλούμενων ζημιών στα φυτά. Η συστηματική παρακολούθηση των φυτών στη διάρκεια της καλλιεργητικής περιόδου και η έγκαιρη διαπίστωση της παρουσίας των πρώτων εστιών βλαβερών εντόμων καθώς και η αντιμετώπισή τους με διενέργεια τοπικών ψεκασμών μόνο στα σημεία αυτά, έχουν μεγάλη σημασία στην αποτελεσματική αντιμετώπιση.

Ευχαριστίες
Εκφράζονται θερμές ευχαριστίες προς την Εταιρία Wonderplant, Θερμοκήπια,
Πετρούσα Δράμας, για τη μεγάλη δωρεά προς το ΑΠΘ, με την οποία δημιουργήθηκε
το Κέντρο «ΕΝΤΟΜΟΝ», με σκοπό τη διάδοση της Επιστήμης των Εντόμων, στους
Φοιτητές και την Κοινωνία.

Δ.Σ. ΚΩΒΑΙΟΣ¹, Ε. ΓΙΑΚΟΥΜΗ¹, Μ. ΒΑΡΓΙΑΜΗ¹, Α.Ε. ΒΟΛΤΕΡΑ¹,
Μ. ΣΤΕΦΑΝΙΔΟΥ² και Ν.Α. ΚΟΥΛΟΥΣΗΣ¹
¹Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Ζωολογίας και Παρασιτολογίας, Τμήμα Γεωπονίας, Αριστοτέλειο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, 570 10 Θεσσαλονίκη, ²Wonderplant Θερμοκήπια,
Πετρούσα, 662 00
Email: koveos@agro.auth.gr